पोखरी
Stumblerछठ, २०८३
नहाय-खाय
फुलमतीले बिहान पाँच बजे आँगन लिपिन्। गोबर, पहेँलो माटो, र एक बाल्टिन पानी। हात दायाँबाट बायाँ, फेरि दायाँ। चालीस वर्षदेखि उही हात, उही आँगन।
गुड्डी पिँढीमा बसेर हेरिरहेकी थिई। एघार वर्षकी। यो वर्ष पहिलो पटक उसलाई सुपो बोक्न दिइने कुरा भएको थियो।
“माय, यस पाली भैया आउँछ?”
“आउँछ।”
“पक्का?”
“टिकट काटिसक्यो भन्थ्यो।”
राजु काठमाडौँमा थियो। कलङ्कीमा बन्दै गरेको एउटा नौतले घरमा छड बाँध्थ्यो। दसैँमा आएन, तिहारमा पनि आएन। छठमा आउँछु भनेको थियो। छठमा घर नआउने मान्छे, फुलमतीको हिसाबमा, घर भएको मान्छे होइन।
दिउँसो उनी पोखरीमा गइन्। हरेक वर्ष नहाय-खायको दिन टोलका केटाहरूले घाट सफा गर्थे। जलकुम्भी तान्थे, किनारको हिलो काटेर खुड्किला बनाउँथे, अनि माथि बाँसको खम्बा गाडेर केराको थम्ब बाँध्थे। यस वर्ष पनि उनीहरू थिए: रामबाबु, सन्तोष, मनोज, घुँडासम्म हिलोमा।
पोखरी गाउँको बीचमा थियो। पूर्वपट्टि पक्की घाट थियो, सिमेन्टको, जिल्लाबाट आएको पैसाले दुई वर्षअघि बनेको। पश्चिमपट्टि माटोको घाट, जुन हरेक वर्ष नयाँ खनिन्थ्यो।
पक्की घाटका खुड्किला पनि यिनै केटाहरूले बनाएका थिए। ढुङ्गा बोकेर, बालुवा चालेर, दिनको चार सय रुपैयाँमा।
फुलमती पश्चिमको घाटमा ओर्लिइन्, नुहाइन्, अनि घर फर्केर लौकाको तरकारी, भात र चनाको दाल पकाइन्। बिना लसुन, बिना प्याज। सेन्धा नुन।
राति राजुको फोन आयो।
“माय, बस आइतबार बिहान छुट्छ। साँझसम्म पुगिहाल्छु।”
“साँझको अर्घ्यसम्म?”
“कोसिस गर्छु।”
फुलमतीले केही भनिनन्। कोसिस गर्छु भन्ने शब्द उनले राजुको बाबुबाट बीस वर्ष सुनेकी थिइन्।
खरना
खरनाको दिन फुलमतीले केही खाइनन्, पानी पनि पिइनन्। साँझ परेपछि माटोको चुल्होमा आँपको दाउरा बालिन्, गुडको खीर र गहुँको रोटी पकाइन्। केराको पातमा राखेर ढोका थुनिन्, एक्लै खाइन्। त्यो खाना छठी मैयाको थियो, र त्यो बेला उनी छठी मैयासँग थिइन्।
त्यसपछि ढोका खुल्यो। टोलका केटाकेटी आए, छिमेकी आए। सबैले एक-एक चम्चा खीर लगे। अब फुलमतीको व्रत सुरु भयो। छत्तीस घण्टा, पानीको एक थोपा पनि बिना।
गुड्डीले सोधी, ”माय, तिमीलाई तिर्खा लाग्दैन?”
“लाग्छ।”
“अनि?”
“अनि लाग्छ।”
राति आँगनमा गहुँ सुकाइएको थियो, भोलिको ठेकुवाका लागि। फुलमतीले गुड्डीलाई जिम्मा दिइन्: चरा आयो भने धपाउनु, कुकुर आयो भने धपाउनु, र जुत्ता लगाएर गहुँको छेउमा नजानु।
गुड्डी आधा रातसम्म जागा बसी। एउटा चरा पनि आएन।
डोरी
ठेकुवा बिहानैदेखि छानिँदै थियो। गहुँको पीठो, गुड, घिउ, अलिकति सौँफ। फुलमतीले साँचोमा थिचेर फूलको बुट्टा बनाउँथिन्, गुड्डी तेलमा हाल्थी। दुई सुपो भरिए: ठेकुवा, केरा, नरिवल, उखुका दुई टुक्रा, मुला, सुथनी, कागती, अदुवाको बोट, अनि माटोको दियो।
तीन बजे रामबाबु आयो।
“काकी, घाटमा फेरि डोरी तानिएको छ।”
फुलमतीले केही भनिनन्। सुपो ढाकिन्।
गत वर्ष पनि यस्तै भएको थियो। पक्की घाटको किनारबाट पोखरीको बीचसम्म एउटा पहेँलो डोरी, प्लास्टिकको, बाँसको किलामा बाँधिएको। डोरीको पूर्वपट्टि पक्की घाट, पश्चिमपट्टि माटोको। कसैले लेखेर टाँसेको थिएन। कसैलाई भन्नु परेको थिएन।
गत वर्ष बिरजुले डोरी खोलिदिएको थियो। भोलिपल्ट उसलाई मुखियाको खेतमा काम आएन, त्यसको अर्को हप्ता पनि आएन। फागुनमा ऊ दोहा गयो।
“वडामा उजुरी हाल्ने कुरा गर्दैछन् केटाहरू,” रामबाबुले भन्यो।
“छठको दिन?”
“अरू कुन दिन? अरू दिन त कसैले डोरी देख्दैन।”
फुलमतीले रामबाबुलाई हेरिन्। ऊ छब्बीस वर्षको थियो। उसको बाबुले पनि यही पोखरी खनेको थियो।
“साँझ पहिले घाममा जाऊँ,” उनले भनिन्। ”उजुरी घाम डुबेपछि।”
डुब्दो घाम
गाउँ पोखरीतिर हिँड्यो। पुरुषहरूले टाउकोमा दौरा बोकेका थिए, बाँसको टोकरीमा सुपो। महिलाहरू पहेँलो र रातो साडीमा, नाकदेखि शिरसम्म सिन्दूर। कसैले ढोल बजायो। कसैले काँचो बाँसको बहँगीको गीत थाल्यो, अरूले टिपे।
गुड्डीले पहिलो पटक सुपो बोकी। दुवै हातले, छातीसँग टाँसेर, खुट्टा हेर्दै।
घाटमा पुग्दा डोरी त्यहीँ थियो। पहेँलो, नयाँ, पानीमा आधा डुबेको। डोरीको पूर्वपट्टि भीड बढी थियो। त्यहाँ लाउडस्पिकर थियो, बिजुलीका झिलिमिली थिए, जुन मुखियाको छोराले जेनेरेटरबाट जोडेको थियो। पश्चिमपट्टि दियाहरू थिए।
फुलमती पानीमा पसिन्, कम्मरसम्म। सुपो दुवै हातले उचालेर पश्चिमतिर फर्किइन्, जहाँ घाम खेतको पारि, सिमलको रूखमाथि ओर्लिँदै थियो।
गुड्डीले किनारबाट हेरी। सबै आमाहरू एकै दिशातिर फर्केका थिए। डोरीको यता पनि, उता पनि। डुब्दै गरेको घामतिर।
साँझ घर फर्कंदा उसले सोधी, ”माय, डुब्ने घामलाई किन पुज्ने? ऊ त जाँदैछ।”
फुलमतीले केहीबेर सोचिन्। ”जाने बेलामा नमस्कार नगर्ने मान्छेले फर्केर आउँदा के भन्छ?”
गुड्डीले बुझिन। तैपनि सम्झी।
कोसी
आँगनमा उखुका पाँच टुक्रा ठड्याएर माथि बाँधिएको थियो, एउटा सानो मण्डपजस्तो। बीचमा माटोको हात्ती, कोसिया, बाह्र वटा दियो। छिमेकका आमाहरू आएर गीत गाउँदै थिए। फुलमती बीचमा बसेकी थिइन्, ओठ सुकेको, आँखा खुला।
राति साढे एघार बजेसम्म राजु आएन।
फोन लागेन। फुलमतीले दुई पटक लगाइन्, अनि फोन घोप्टो पारेर राखिन्। व्रतको रात थियो। उनले छठी मैयासँग केही मागिनन्, किनभने व्रत मोलमोलाइ होइन। तर दियोको टेमी मिलाउँदा उनको हात दुई पटक काम्यो।
एक बजेर दस मिनेटमा ढोकामा कसैले ढकढक्यायो।
राजु डिजेल र धुलोको गन्धसहित भित्र पस्यो। बस बर्दिबासमा बिग्रिएको थियो। त्यहाँबाट लहानसम्म ट्रकमा, लहानबाट मोटरसाइकलमा, अनि अन्तिम छ किलोमिटर हिँडेर। झोलामा माय र गुड्डीका लागि दुई साडी थिए, र काठमाडौँबाट ल्याएको एक प्याकेट बिस्कुट, जुन बाटोमा आधा फुटेको थियो।
फुलमती उठिनन्। व्रतमा उठ्न हुने वा नहुने भन्ने कुरा होइन, उठ्न सकिनन्। राजु आफैँ आएर उनको खुट्टा छोयो।
“माय, खाना बचेको छ?”
“छैन। भोलि ठेकुवा।”
“हुन्छ।”
ऊ गुड्डीको छेउमा पल्टियो र एक मिनेटमा निदायो। उसका हत्केलामा छडले काटेका रेखाहरू थिए, सेता, सुकेका।
चिसो
अँध्यारोमै गाउँ फेरि पोखरीतिर हिँड्यो। राजुले दौरा बोक्यो। रामबाबु, सन्तोष र अरू केटाहरू पछाडि थिए, एउटा कागज लिएर, जसमा वडा अध्यक्षका नाममा उन्नाइस जनाको सही थियो।
डोरी अझै त्यहीँ थियो।
फुलमती पानीमा पसिन्। कात्तिकको अन्त्य थियो, पोखरीको पानी रातभर चिसिएको थियो। पहिलो खुट्टा पस्दा घुँडामा कसैले छुरी चलाएजस्तो भयो। उनी कम्मरसम्म पुगिन्, सुपो उचालिन्, र पूर्वतिर फर्किइन्।
पूर्व अझै खाली थियो। कालो खेत, कालो रूख, अनि त्यसमाथि नीलो हुँदै गरेको आकाश।
पूर्वतिर फर्कंदा फुलमतीले डोरीपारि रेखालाई देखिन्।
रेखा मुखियाकी बुहारी थिई। तीन वर्षअघि बिहे गरेर आएकी, जनकपुरकी। फुलमतीले उसको बिहेमा भान्साको भुइँ लिपेकी थिइन्, र उसको पहिलो छोरा जन्मँदा सुत्केरीको तेल मालिस गरिदिएकी थिइन्। व्रत बसेको यो रेखाको पहिलो छठ थियो। सासू बिरामी थिइन्, किनारमा मुढामा बसेकी।
रेखाको सुपोको दियो निभेको थियो। ऊ सलाई कोर्दै थिई: एउटा, दुई, तीन। सबै काँटी ओसिएका थिए। उसको हात कामिरहेको थियो, चिसोले वा डरले।
किनारबाट उसकी सासूले केही भनिन्, गुड्डीले बुझिन। रेखाले फेरि कोरी। निभ्यो।
घाम आउन अब केही मिनेट मात्र बाँकी थियो। निभेको दियो लिएर अर्घ्य दिनु रेखाको माइतमा पनि राम्रो मानिँदैनथ्यो, यो गाउँमा पनि।
फुलमतीको सुपोमा दियो बलिरहेको थियो। उनको आँचलमा सुक्खा सलाई थियो, प्लास्टिकमा बेरेको, किनभने चालीस वर्षको छठले उनलाई सिकाएको थियो कि पोखरीमा सबै ओसिन्छ।
डोरी दुई हात पर थियो।
फुलमतीले केही भनिनन्। सुपो गुड्डीलाई दिइन्, जो किनारमा घुँडासम्म पानीमा उभिएकी थिई। आँचलबाट सलाई निकालिन्, र पानीमा दुई पाइला सरिन्। डोरी उनको छातीनेर थियो। उनले हात डोरीमाथिबाट पसारिन्।
रेखाले फुलमतीलाई हेरी। अनि किनारतिर, सासूतिर। सासूले केही भनिनन्।
रेखाले सलाई लिई। एक पटक कोरी। बल्यो।
दियो बल्यो। रेखाले सलाई फर्काउन हात पसारी। फुलमतीले टाउको हल्लाइन्: राख।
उनी आफ्नो ठाउँमा फर्किइन्, गुड्डीबाट सुपो लिइन्, र पूर्वतिर फर्किइन्।
उदाउँदो घाम
पहिले खेतको पारि एउटा रातो रेखा। अनि सिमलका हाँगाबीच एउटा टुक्रा। अनि पूरा, रातो, ठूलो, पानीमा आफ्नै छायाँसहित।
घामले पोखरीमा एउटा लामो सुनौलो बाटो बनायो, पूर्वदेखि पश्चिमसम्म, किनारदेखि किनारसम्म। त्यो बाटो पहेँलो डोरीमाथिबाट गयो। डोरीको यता पनि पुग्यो, उता पनि।
सयौँ हातले एकैपटक सुपो उचाले। राजुले लोटाबाट फुलमतीको सुपोमा दूध खन्यायो, धारा घाममा चम्क्यो। डोरीपारि रेखाको लोग्नेले रेखाको सुपोमा।
गुड्डीले पानीमा हेरी। पानीमा डोरीको छायाँ थिएन। घाम अगाडि थियो, डोरी पानीमाथि, र पानीले घाम मात्र देखाइरहेको थियो।
पारण
अर्घ्यपछि फुलमती किनारमा बसिन्, अदुवा र गुडको एक टुक्रा मुखमा राखिन्, अनि छत्तीस घण्टापछि पहिलो घुट्को पानी पिइन्। पानी चिसो थियो, र मीठो।
मानिसहरू प्रसाद माग्न आए। छठमा प्रसाद माग्नु लाज होइन, व्रतीको सुपोबाट ठेकुवा पाउनु आशीर्वाद हो। फुलमतीको अगाडि टोलका केटाकेटी थिए, छिमेकी थिए, र एउटा दुई वर्षको केटो, जसलाई उनले चिनिन्।
रेखाको छोरो। ऊ डोरीमुनिबाट निहुरिएर आएको थियो, गोडा हिलैहिलो। कसैले उसलाई डोरीको कुरा भनेको थिएन।
फुलमतीले उसको हातमा दुई ठेकुवा राखिदिइन्। ऊ फेरि डोरीमुनिबाट फर्कियो।
किनारमा रेखाकी सासूले यो सबै हेरिन्। केही भनिनन्।
रामबाबु र केटाहरू कागज लिएर वडा कार्यालयतिर हिँडे। राजु पनि गयो, थाकेका आँखा लिएर, सही गर्ने बीसौँ मान्छे बन्न।
सोमबार, दिउँसो
घाट खाली भयो। पानीमा फूल, दियाका टुक्रा, उखुका पात र केराका बोक्रा तैरिरहेका थिए। हाँसहरू फर्केका थिए।
दिउँसो गुड्डी एक्लै पोखरीमा गई। डोरी अझै बाँसको किलामा थियो, तर एउटा छेउ फुस्केर पानीमा डुबेको थियो। कसैले खोलेको थिएन। कसैले फेरि बाँधेको पनि थिएन। रातभरको चिसो र बिहानको भीडले किला ढल्केको थियो।
उसले डोरी तानी। हिलोबाट निस्कियो। पहेँलो, लामो, काम लाग्ने।
उसले डोरी कुइनामा बेरी, जसरी मायले घाँसको डोरी बेर्थिन्, र घर लगी।
साँझ फुलमतीले देखिन्। केही भनिनन्।
भोलिपल्टदेखि त्यो डोरी आँगनमा दुई खम्बाबीच तानिएको थियो। त्यसमा राजुको धुलो लागेको सर्ट सुक्दै थियो, र गुड्डीको नयाँ साडी, जुन ऊ अर्को वर्ष, अर्को छठमा, पहिलो पटक लगाउनेछ।
अर्घ्य
साँझ उनीहरू पानीमा पसे
डुब्दै गरेको घामतिर फर्केर।
संसारले उदाउने घाम पुज्छ,
यहाँ पहिले
जाने घामलाई हात जोडिन्छ।
सुपोमा ठेकुवा, केरा, उखुको टुप्पो,
माटोको दियो।
हिजो साँझदेखि
पानीको एक थोपा पनि
ओठमा परेको छैन।
रातभर घाटमा कोही सुत्दैन।
दियाहरू पानीमा तैरिन्छन्
जसरी कसैले
अँध्यारोमा आफ्नो ठेगाना लेखेको होस्।
बिहान चार बजे
उनीहरू फेरि पानीमा पस्छन्।
चिसोले घुँडा काट्छ।
पूर्व अझै खाली छ।
पोखरीको एउटा छेउमा डोरी तानिएको छ।
डोरीपारि पनि आमाहरू छन्,
उही सुपो, उही ठेकुवा,
उही चिसो पानी, घुँडासम्म।
घाम आउँछ।
पहिले रातो, अनि सुन।
पानीमा एउटा लामो बाटो बनाउँछ
किनारसम्म।
डोरीको यता पनि,
डोरीको उता पनि।
डोरीमुनि पानी एउटै छ।
घामले डोरी चिन्दैन।
पात्र र गाउँ काल्पनिक हुन्।